Je loonkost steeg met negen procent. Je gaf niemand opslag.

Een zaakvoerder ziet zijn loonkost stijgen en trekt een conclusie. Meestal dezelfde conclusie: de ploeg wordt duurder omdat ze ouder wordt. Ancienniteit, anciënniteitsbarema's, mensen die al jaren meedraaien.

Bij een klant hebben we dat uitgesplitst. Meer dan negentig procent van de stijging bleek indexatie. Hij had niemand opslag gegeven, er was niemand bijgekomen, en toch stond er negen procent meer op zijn loonlijn.

Dat verschil is niet academisch. Het bepaalt volledig wat je eraan kan doen.

Waarom die twee niet hetzelfde zijn

Indexatie is een aanpassing aan de gezondheidsindex. Ze komt op een moment dat je niet kiest, ze geldt voor iedereen, en je hebt er als werkgever geen enkele knop voor. Het enige dat je eraan kan doen is ze zien aankomen.

Ancienniteit is iets anders. Dat is een ploeg die gemiddeld langer in dienst is en daardoor hoger in de barema's zit. Dat is een gevolg van je personeelsbeleid, van je verloop, van wie je aanwerft en wie blijft. Daar kan je wel aan sturen, al gaat dat traag en al is het niet altijd wenselijk.

Als je die twee door elkaar haalt, ga je aan de verkeerde knop draaien. Ik heb zaakvoerders zien besluiten dat ze hun team moesten verjongen, terwijl hun probleem gewoon een indexjaar was. Dat is een dure vergissing, want ervaring vervangen kost altijd meer dan je denkt.

De sluipmoordenaar

Wat indexatie zo lastig maakt is niet de omvang, het is het ritme.

Het is nooit een schok. Het is elke keer een percentage dat op zichzelf redelijk lijkt. Je merkt het niet aan een maand. Je merkt het aan drie jaar, en tegen dan zit het in je kostenstructuur ingebakken en is het uitgangspunt voor alle volgende berekeningen.

Dat geldt trouwens net zo goed voor je huur, die op dezelfde manier geïndexeerd wordt. Twee posten die traag en automatisch stijgen, allebei zonder dat er iemand een beslissing over neemt.

Ik heb dat zelf pas echt gezien toen het in een grafiek stond. Vijfentwintig jaar in retail, en de kostenposten die het stilst opliepen waren precies die waar ik het minst naar keek. Niet uit nalatigheid. Gewoon omdat er nooit een moment was waarop iets opviel.

Hoe je het uit elkaar haalt

Technisch is dit niet moeilijk, en dat is het frustrerende eraan. Het is gewoon werk dat niemand doet.

Je neemt je loonmassa van twee opeenvolgende periodes. Dan splits je de stijging in stukken. Wat komt uit indexatie, wat uit barema-opschuiving, wat uit nieuwe aanwervingen, wat uit vertrekkers, wat uit gewijzigde arbeidsduur, wat uit premies en bonussen.

Je sociaal secretariaat heeft die gegevens. Meestal niet in die vorm, maar de onderliggende data zit er wel. Bij de meeste providers kan je een export krijgen op het niveau van de individuele loonlijn, en dan kan je het zelf opbouwen.

Het resultaat is een grafiek waarop je stijging in vijf stukken uiteenvalt. Vanaf dat moment praat je niet meer over "de lonen stijgen" maar over concrete bewegingen waar je er drie van kan beïnvloeden en twee niet.

Wat je ermee doet

Het eerste dat verandert is je budgettering. Wie zijn indexatiecomponent kent, kan een volgende indexsprong ruw inschatten voor ze er is. Dat is geen exacte wetenschap, want de index doet wat hij wil, maar het is oneindig veel beter dan verrast worden.

Het tweede is dat je eindelijk een eerlijk gesprek kan voeren over ancienniteit. Een ploeg die te weinig ververst wordt elk jaar duurder zonder dat er productiviteit bijkomt. Dat is een reële vraagstuk, maar je kan het pas voeren als je weet hoe groot dat stuk werkelijk is. In het voorbeeld hierboven was het minder dan tien procent van de stijging.

Het derde, en dat wordt het vaakst vergeten: je kan je prijzen erop afstemmen. Als je weet dat je loonkost structureel met een bepaald ritme stijgt en je prijzen volgen dat niet, dan weet je ook precies wanneer je marge gaat knellen. Dat is geen verrassing meer, dat is een planning.

Waar het niet over gaat

Dit artikel gaat niet over of indexatie goed of slecht is. Daar heb ik een mening over zoals iedereen, maar het doet er voor je bedrijfsvoering niet toe. Het systeem is wat het is en je kan er niet aan draaien.

Het gaat erover dat je een kost die je niet kan beïnvloeden, wel moet kunnen zien. Anders schrijf je hem toe aan iets dat je wel kan beïnvloeden, en dan ga je iets repareren dat niet stuk is.

De stelling

Voor je beslist dat je ploeg te duur wordt, moet je weten welk deel van die stijging je zelf veroorzaakt hebt. Bij de meeste kmo's is dat een veel kleiner stuk dan ze denken.